نگاهی به مفهوم «علم» در متون اسلامی

بسمه تعالی

نگاهی به مفهوم «علم» در متون اسلامی

 

علم در متون و نصوص اسلامی و در تاریخ اندیشه تفکر جهان اسلام، به دانش آزمون‌پذیر محدود و مقید نمی‌شود؛ و نقش تنها ابزاری برای شناخت طبیعت یا تسلط بر آن را ندارد. علم امری است که قبل از آن‌که به کار شناخت وسایل و ابزارهای عمل درآید، اهداف، آرمان‌ها و  ارزش‌های زندگی را شناسایی می‌کند. آغاز و انجام انسان، مبدأ و معاد او را می‌شناسد و مرزهای ایمان و اعتقادات صحیح و باطل را معرفی می‌کند.
علم تنها، حجت و برهان را بر صدق توحید و بطلان شرک، تمام نمی‌کند، بلکه مسیری است که به نفس ذات خود آدمی را به سعادت می‌رساند. در هستی‌شناسی قرآنی فاصله انسان تا امر متعالی و مقدّس، یعنی فاصله آدمی تا ملکوت عالم و فراتر از آن فاصله آدمی تا خداوند فاصله‌های زمانی و مکانی و فاصله‌های دو سویه نیست، فاصله آدمی تا امر مطلق فاصله یک‌سویه و فاصله با چیزی است که به آدمی نزدیک‌تر از خود اوست، سفری که انسان را به مقصد می‌رساند، سفر به‌سوی چیزی است که از نفس آدم به آدم نزدیک‌تر است.
بیدلی در همه ایام خدا با او بود
او نمی‌دیدش و از دور خدایا می‌کرد
علم وسیله‌ای نیست که انسان از آن برای شناسایی این مسیر و گام گزاردن در آن استفاده کند، بلکه علم، متن مسیر و همان امری است که به ذات خود، آدمی را به مقصد می‌رساند، زیرا فاصله انسان به ملکوت و به خداوند، از نوع فاصله جهل و علم است؛ و بلکه از نوع فاصله غفلت و تنبّه است. دوری انسان از خداوند دوری علمی و معرفتی است فاصله انسان تا مقصد فاصله کوری و بینایی است و علم همان نوری است که با آن این فاصله طی می‌شود. قرآن کریم درباره هنگامی‌که قیامت برپای می‌شود، در گفت‌وگوی با انسانی که درصحنه قیامت حاضر شده است می‌فرماید: لقد کنت فی غفله من هذا فکشفنا عنک غطائک فبصرک الیوم حدید؛ یعنی شما در غفلت بودید و ما این حجاب را از شما باز گرفتیم.
در قیامت حادثه جدیدی اتفاق نمی‌افتد، از قیامت پرده‌برداری نمی‌شود، قیامت بزرگ‌تر از آن است که جایی برای حجاب و پرده بگذارد. قیامت نبأ عظیم است، سراسر عالم قیامت است و همه‌جا را فرا گرفته است، حجاب از انسان گرفته می‌شود و نه از قیامت، حادثه‌ای که رخ می‌دهد چشم تو تیز می‌شود، فبصرک الیوم حدید.
تا قبل از قیامت، انسان در خواب است، قیامت هنگام بیداری است. الناس نیام اذا ماتوا انتبهوا، آدمیان خواب هستند و هنگام مرگ بیدار می‌شوند. امیرالمؤمنین علی ؟ع؟ مرگ را ادراک و علم به چیزی نمی‌داند که قبلاً نمی‌دانستیم الموت ادراک مالاتعلم؛ بنابراین علم، ابزاری نیست که انسان برای سفر از آن کمک می‌کند. علم، خود، مسیر و سفر است.
علم در فرهنگ قرآن گرچه ارزش نهایی نیست، ولکن در سلسله ارزش‌های اسلامی یکی از مهم‌ترین ارزش‌هاست. به‌گونه‌ای که به‌عنوان غایت خلقت آسمان‌ها و زمین‌ها، حتی غایت عبادت و پرستش نیز از آن یادشده است. در آیه پایانی سوره مبارکه طلاق از علم انسان نسبت به برخی از صفات الهی به‌عنوان هدف از خلقت آسمان‌ها و زمین‌ها یادشده است.
در برخی از آیات نیز با آن‌که از عبادت به‌عنوان غایت خلقت جن و انس یادشده است، ما خلقنا الجن و الانس الالیعبدون، برخی از مراتب علم نیز غایت و هدف عبادت معرفی شده است، واعبد، بک حتی یأتیک الیقین.یعنی با آن‌که اصل عبادت متوقف به برخی از مراتب علم است، نفس عبادت مقدمه برای رسیدن به مراتب دیگری از آن است.
بدون شک، زیست مؤمنانه انسان و فرهنگ اسلامی جدای از معنای مزبور از علم و جدای از قداست این معنا نه شکل می‌گیرد و نه قابل‌تداوم است؛ و این در حالی است که معنای علم در فرهنگ مدرن پس از افول راسیونالیسم و غلبه آمپرسیسم و پوزیتویسم، به دانش‌آزمون‌پذیر محدود می‌شود و منزلت آن نیز، به افق معرفتی ابزاری فرو می‌کاهد و متأسفانه در دوران معاصر، لفظی که بر آن معنای عمیق و پردامنه دلالت می‌کرد، معادل برای معنای محدود و مقید مدرن آن قرار داده شده است؛ و این دلالت محدود مقیّد در حاشیه مرجعیت علمی کشورهای غربی، فرهنگ علمی جامعه را در سطوح مختلف از آموزش عمومی تا آموزش‌های رسمی کلاسیک تصرف کرده است. به‌گونه‌ای که در ادبیات علمی جامعه ما، از دلالت‌های تاریخی علم، به‌عنوان، دلالت‌های غیردقیق، عمومی، تاریخی و مانند آن یاد می‌شود.پرداختن به چالش‌های فرهنگی، تاریخی و تمدنی که در اثر تصرف الفاظ تاریخی علم، توسط معانی و مفاهیم مدرن آن پدید می‌آید، امری است که از محدوده بحث ما بیرون است.تغییر و تبدل مفهوم علم، دگرگونی در مفهوم و معنای علوم انسانی را نیز به دنبال می‌آورد. تلقّیات سه‌گانه نسبت به مفهوم علم در دو سده اخیر در کشورهای غربی، سبب برداشت‌های مختلفی درباره علوم انسانی شد ؛ و این برداشت‌ها، در فهم و داوری نسبت به علوم انسانی اسلامی نیز به شرحی که گذشت تأثیرگذار بود. معنای تاریخی علم در دنیای اسلام نیز، در برداشت جامعه علمی نسبت به علوم انسانی و همچنین در فهم و داوری نسبت به علوم انسانی اسلامی تأثیرگذار است.
برگرفته از سخنرانی استاد حمید پارسانیا
در طرح گفتمان نخبگان علوم انسانی سال ۹۴

یادداشت
حجت‌الاسلام دکتر حمید پارسانیا

 

نشریه صبح نو، شماره ۲۹۴،  ۲۲ مرداد ۹۶

http://sobhe-no.ir/newspaper/294/12/11332

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *