جامعه و دین/ گفتگو
نسخه قابل چاپ: چاپ
اشاره:
دین ظهور اسم هادی خداوند میباشد؛ چنانچه افراد خود را در معرض این فیض عظیم الهی قرار دهند، متنعم شوند و چون اعراض جویند، محروم گردند؛ حال آنکه با پذیرش اقناعی و آگاهانه آن، این رحمت خداوندی در باور و ایمان آنها نفوذ خواهد نمود و اجتماع به برکت انتقال باورهای دینی، رنگ و جلوهای الهی خواهد گرفت. اما چگونه میشود که نسلی از چشمه گوارای دین سیراب و نسلی در برهوت تشنگی و کویر حیرانی گرفتار میآید؟!! انسان هر نوع اجتماعی شدنی که داشته باشد، این اجتماعی شدن نسبت به آرمان دینی او بی تفاوت نیست. اگر الگوی اجتماعی شدن انسان، یک الگوی دینی باشد، فلاح و سعادت دینی را به دنبال میآورد و اگر الگوی جامعهپذیری او، الگوی غیر دینی باشد، شقاوت ابدی را به همراه دارد. لذا آرمانها و ارزشهایی که دین ترسیم میکند، نسبت به فرآیند جامعهپذیری دینی، نمیتواند بی تفاوت باشد. او جامعه آرمانی خود را ترسیم میکند و معتقد است که انسان در جریان جامعهپذیری فقط اجتماعی نمیشود، متدین و یا بیدین نیز میشود. به همین دلیل فرآیند جامعهپذیری میتواند مقدس یا منفور باشد و به همان نسبت انسانی که در این فرآیند، شخصیت او شکل میگیرد، میتواند شقی یا خوشبخت باشد. اگر در جامعهای سیستم اجتماعی بر مدار سنن تشریعی الهی باشد، تأثیر ظاهری آن در زندگی این جهانی انسانها بوده و تأثیر باطنی آن در زندگی ابدی است. دین همانگونه که جامعه خاصی را توصیه میکند، جامعه پذیری خاصی را نیز توصیه میکند. مطابق با این نظر، جامعه آرمانی و دینی، زمینه تحقق و فعلیت انسانیت انسانها است. اگر الگوهایی که از اجتماع ارائه میشود، مطابق با دین نباشد، دین توصیه میکند که در مقابل آنها موضع گرفته و نسبت به آرمان دینی خود کنش داشته باشند و حتی خرده فرهنگ خاص این کنشها شکل بگیرد، که شهادت اوج آن است. پس تربیت دینی در زندگی اجتماعی شکل میگیرد، اگر زمینه این تربیت فراهم نباشد، دین کنشهای ویژهای را توصیه میکند، گاه فرمان هجرت میدهد و فرد را به سوی محیط دینی هدایت میکند. این فرمان در مقابل سخن کسانی صادر میشود که بیان میکنند محیط ما، محیط دینی نبود، در این حالت بیان میشود، آیا زمین خدا وسیع نبود تا هجرت کنید؟! اگر امکان هجرت نباشد، توصیه میکند که تسلیم شرایط اجتماعی نشوید. این یکی از نقاط کور اندیشه دورکیم است، زیرا جامعه در نظر او به عنوان یک امر بر فرد مسلط است و جامعه در روند جامعهپذیری از عنصر دین استفاده میکند. با این بیان، دین نباید نسبت به ساختار اجتماعی موجود زبان نفی داشته باشد و حال آنکه در بسیاری از آموزههای دینی، افراد نباید تسلیم شرایط شوند و اصولاً بسیاری از حرکتهای دینی برای درهم شکستن شرایط اجتماعی است و این در قالب تئوری دورکیم، قابل تبیین نیست. چنانچه شرایط اجتماعی مغایر با آرمانهای دینی باشد، روند جامعه پذیری دینی مطلوب انسانها چگونه انجام خواهد گرفت؟ دین از پیروان خود میخواهد رفتار دینی داشته باشند و کنشهای آنها، جهتگیری دینی داشته باشد. وقتی دین در فرهنگ واقعی مردم حضور یافت، دیگر یک هدایت تشریعی محض نیست، بلکه یک واقعیت اجتماعی است. دین برای اینکه واقعیت اجتماعی بیابد، باید از مسیر اراده انسان و پذیرش آگاهانه او عبور کند. از اینکه انسان میتواند به سوی حق یا باطل حرکت کند، نمیتوان نتیجه گرفت که دین، در مورد حق و باطل تشریعی و مقررات اعتباری سخنی ندارد، در انسانشناسی دینی، انسان مختار است و بر سر دو راهی خیر و شر قرار دارد، و هدایت تشریعی خداوند، راه خیر را که مسیر سعادت انسان است معرفی میکند. اگر در جامعهای، جامعهپذیری - یعنی فرآیند اجتماعی شدن فرد - به گونهای باشد که مطلوب دین نیست و صفاتی در افراد نهادینه شود که اخلاقی نیستند، آیا به اعتبار اینکه همه مردم آنرا میخواهند، میتوان نتیجه گرفت که الگوی رفتاری موجود و عرف معمول جامعه مورد توصیه و قبول دین است؟! یا آنکه فرد موظف است از این فرآیند جامعه پذیری حریم بگیرد و حتی با آن مبارزه کند؟! انبیاء عظام پس از عرضه دین اظهار کردند، هر کس از مردم دین بیاورد مؤمن، و اگر دین نیاورد کافر است. دین آن چیزی نیست که افراد آن را تأیید یا تکذیب میکنند، بلکه «الحق من ربک» یعنی حق از ناحیه پروردگار است. انسان موظف است، آن زندگی اجتماعی را داشته باشد که خلافت خدا را در زمین تأمین کند. اگر در یک سیستم اجتماعی اکثریت افراد از دین روی برگردانند، فرد موظف است، در یک کنش اجتماعی دینی، در مقابل این جریان بایستد، البته این برخورد مکانیزمهای خاصی دارد که اصول و ضوابط آن را نیز دین در حوزه تشریع خود بیان میکند. متن کامل گفتگو را از قسمت بالا دانلود کنید. |
جستجو
تبليغات
  
از ساير پايگاه ها
 پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
شورای عالی انقلاب فرهنگی
موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)
دانشگاه باقرالعلوم (ع)
حسن رحیم پور ازغدی
آیت ا... جوادی آملی
دکتر حسین کچویان
آثار استاد
|